1.0 Premis utama
1.1 Kedudukan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan tidak boleh disamakan secara mudah dengan Sultan di negeri-negeri Melayu lain seperti Johor, Selangor, Perak, Pahang, Kedah, Perlis, Kelantan dan Terengganu.
1.2 Negeri-negeri tersebut umumnya bergerak dalam tradisi monarki Melayu berasaskan sistem Temenggung, iaitu takhta lebih bersifat warisan dinasti, berpusat kepada istana, dan legitimasi raja datang daripada garis keturunan pemerintah.
1.3 Negeri Sembilan berbeza. Ia lahir daripada struktur Adat Perpatih, berasaskan luak, suku, waris, lembaga dan Undang. Maka Yang di-Pertuan Besar bukan raja yang berdiri sendiri secara mutlak. Baginda ialah puncak simbolik dan perlembagaan, tetapi puncak itu disokong oleh struktur adat di bawahnya.
2.0 Soalan pokok
2.1 Adakah Yang di-Pertuan Besar hanya bersifat hegemonik, iaitu berada di atas segala-galanya?
2.2 Atau adakah Baginda setara dengan Undang Yang Empat?
2.3 Jawapan yang tepat ialah begini:
Yang di-Pertuan Besar lebih tinggi dari segi kedudukan rasmi negeri, simbol kedaulatan dan fungsi perlembagaan, tetapi Baginda tidak lebih tinggi secara mutlak daripada Undang Yang Empat dari segi sumber legitimasi adat.
2.4 Dalam bahasa mudah, Baginda ialah ketua negeri, tetapi Undang Yang Empat ialah pemegang kunci legitimasi kepada kedudukan itu.
3.0 Struktur perlembagaan Negeri Sembilan
3.1 Perkara VII Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan memperuntukkan bahawa hendaklah ada seorang Yang di-Pertuan Besar bagi Negeri Sembilan, dan Baginda hendaklah dipilih oleh Undang Sungai Ujong, Jelebu, Johol dan Rembau mengikut adat negeri .
3.2 Ini sangat penting. Perlembagaan tidak mengatakan Yang di-Pertuan Besar mewarisi takhta secara automatik seperti model dinasti biasa.
3.3 Sebaliknya, Baginda dipilih oleh Undang Yang Empat.
3.4 Maka dari sudut perlembagaan, kedudukan Baginda bergantung kepada tindakan pemilihan oleh Undang.
3.5 Ini menjadikan Negeri Sembilan sebuah elective monarchy, bukan hereditary monarchy dalam bentuk biasa.
4.0 Yang di-Pertuan Besar bukan “equal” secara formal dengan Undang
4.1 Dari sudut formal, Yang di-Pertuan Besar bukan setara dengan Undang.
4.2 Perlembagaan meletakkan Baginda sebagai Ruler atau Raja bagi negeri.
4.3 Kuasa eksekutif negeri terletak pada Ruler, dan fungsi kerajaan dijalankan atas nama Baginda menurut struktur perlembagaan negeri .
4.4 Baginda juga melantik Menteri Besar, melantik Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri, memperkenankan rang undang-undang, mempunyai kuasa pengampunan, fungsi agama Islam, dan fungsi tertentu di bawah perlembagaan.
4.5 Jadi, dalam hierarki kerajaan moden, Baginda berada di atas Undang dari segi kedudukan rasmi negeri.
5.0 Tetapi Baginda juga bukan hegemon mutlak
5.1 Namun, ini tidak bermakna Baginda hegemonik secara mutlak.
5.2 Dalam sistem Negeri Sembilan, Undang Yang Empat bukan sekadar pembesar istana biasa.
5.3 Mereka bukan seperti pembesar daerah yang hanya menerima titah daripada raja.
5.4 Mereka ialah pihak yang memilih Yang di-Pertuan Besar.
5.5 Mereka juga mempunyai kuasa dalam keadaan tertentu untuk memanggil Baginda berhenti menjalankan tugas atau turun takhta jika syarat perlembagaan dipenuhi .
5.6 Ini menjadikan hubungan antara Yang di-Pertuan Besar dan Undang Yang Empat bersifat timbal balik.
5.7 Baginda tinggi sebagai Raja. Tetapi Undang tinggi sebagai sumber legitimasi adat.
6.0 Analogi yang paling tepat
6.1 Analogi syarikat boleh membantu, walaupun tidak sempurna.
6.2 Yang di-Pertuan Besar boleh diibaratkan sebagai pengerusi tertinggi institusi negeri.
6.3 Undang Yang Empat pula ibarat lembaga pemilih atau lembaga legitimasi.
6.4 Pengerusi mempunyai kedudukan tertinggi dalam majlis rasmi, tetapi pengerusi itu tidak wujud tanpa lembaga yang memilih dan mengesahkan kedudukannya.
6.5 Maka kuasa Baginda adalah tinggi, tetapi kuasa itu bukan berasal daripada dirinya sendiri secara mutlak.
7.0 Perkara X sebagai bukti paling kuat
7.1 Perkara X Perlembagaan Negeri Sembilan ialah bukti bahawa Yang di-Pertuan Besar bukan raja mutlak.
7.2 Jika selepas siasatan lengkap, Undang mendapati Baginda tidak layak atau melakukan kesalahan serius yang menjejaskan kedudukan, martabat atau fungsi Baginda, Undang boleh memanggil Baginda supaya berhenti menjalankan fungsi atau turun takhta .
7.3 Ini sangat berbeza daripada model monarki Melayu biasa.
7.4 Dalam kebanyakan negeri lain, Sultan tidak berada dalam kedudukan yang boleh dilucutkan oleh pembesar adat negeri melalui mekanisme dalaman seperti ini.
7.5 Di Negeri Sembilan, perlembagaan sendiri mengiktiraf bahawa Undang mempunyai kuasa kolektif terhadap kedudukan Yang di-Pertuan Besar.
8.0 Perkara XI dan XII: jika Baginda berhenti, Undang memilih pengganti
8.1 Perkara XI menyatakan bahawa jika Yang di-Pertuan Besar berhenti menjadi Raja melalui peruntukan tertentu, maka Undang bertanggungjawab memilih Yang di-Pertuan Besar baharu .
8.2 Perkara XII pula menyediakan mekanisme Regency apabila Baginda tiada, tidak berupaya atau terhenti daripada menjalankan fungsi .
8.3 Ini menunjukkan bahawa sistem tidak runtuh apabila Yang di-Pertuan Besar tidak menjalankan fungsi.
8.4 Kuasa negeri berpindah melalui mekanisme pemangkuan, dan pemilihan baharu kembali kepada Undang.
8.5 Sekali lagi, ini membuktikan bahawa punca kesinambungan institusi bukan semata-mata peribadi Yang di-Pertuan Besar, tetapi sistem adat Undang.
9.0 Dewan Keadilan dan Undang
9.1 Perkara XVI memperuntukkan kewujudan Dewan Keadilan dan Undang.
9.2 Dewan ini berfungsi dalam hal berkaitan adat Melayu, termasuk isu pemilihan, penggantian dan pelucutan Undang atau Ruling Chief.
9.3 Keputusan atau nasihat Dewan dalam hal adat dinyatakan sebagai muktamad dan tidak boleh dicabar di mahkamah .
9.4 Ini penting kerana ia menunjukkan bahawa perlembagaan Negeri Sembilan tidak hanya bergantung kepada doktrin undang-undang moden.
9.5 Ia memberi ruang besar kepada adat sebagai sumber undang-undang hidup.
10.0 Adat Perpatih berbanding Adat Temenggung
10.1 Dalam Adat Temenggung, struktur kuasa lebih menegak.
10.2 Raja berada di puncak, diikuti pembesar, rakyat dan wilayah.
10.3 Kuasa mengalir dari atas ke bawah.
10.4 Dalam Adat Perpatih, struktur kuasa lebih bersifat berlapis dan kolektif.
10.5 Kuasa bermula daripada perut, suku, waris, lembaga, Undang dan akhirnya Yang di-Pertuan Besar.
10.6 Sebab itu ungkapan adat seperti “raja beraja kepada mufakat” lebih sesuai untuk memahami Negeri Sembilan.
10.7 Yang di-Pertuan Besar bukan raja yang menjelmakan semua kuasa adat. Baginda ialah kemuncak kepada proses adat yang datang dari bawah.
11.0 Kedudukan sebenar: bukan sama, bukan mutlak
11.1 Maka jawapan undang-undang yang paling tepat ialah:
a. Yang di-Pertuan Besar tidak setara dengan Undang dalam hierarki rasmi negeri.
b. Tetapi Baginda juga tidak mengatasi Undang secara mutlak dari segi adat dan legitimasi.
c. Undang bukan bawahan biasa kepada Yang di-Pertuan Besar.
d. Undang ialah pemegang kuasa pemilihan, nasihat dan dalam keadaan tertentu, pelucutan fungsi Baginda.
11.2 Ini ialah sistem keseimbangan kuasa adat.
12.0 Implikasi terhadap krisis semasa
12.1 Jika ada krisis antara Yang di-Pertuan Besar dan Undang Yang Empat, ia bukan sekadar konflik antara raja dan pembesar.
12.2 Ia ialah konflik antara institusi yang memegang kedudukan rasmi tertinggi dengan institusi yang memegang legitimasi asal pemilihan.
12.3 Sebab itu krisis ini sangat sensitif.
12.4 Jika kerajaan negeri hanya melihat Yang di-Pertuan Besar sebagai raja seperti negeri lain, analisis itu tidak lengkap.
12.5 Jika pihak lain pula melihat Undang Yang Empat boleh bertindak sesuka hati tanpa prosedur perlembagaan, itu juga salah.
12.6 Dalam Negeri Sembilan, kedua-duanya mesti dibaca bersama:
a. Martabat Yang di-Pertuan Besar sebagai Raja.
b. Kuasa Undang sebagai pemilih dan penjaga legitimasi adat.
c. Prosedur perlembagaan yang mengikat kedua-duanya.
13.0 Kesilapan analisis awam
13.1 Kesilapan pertama ialah menyamakan Negeri Sembilan dengan negeri Melayu lain.
13.2 Kesilapan kedua ialah menganggap Yang di-Pertuan Besar sama seperti Sultan dalam sistem Temenggung.
13.3 Kesilapan ketiga ialah menganggap Undang hanya pembesar istana biasa.
13.4 Kesilapan keempat ialah menganggap adat boleh mengatasi perlembagaan tanpa proses.
13.5 Kesilapan kelima ialah menganggap perlembagaan boleh menafikan adat sedangkan perlembagaan Negeri Sembilan sendiri menyerap dan mengiktiraf adat.
14.0 Rumusan akhir
14.1 Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan ialah Raja yang sah dan ketua negeri dari sudut perlembagaan.
14.2 Namun Baginda bukan raja hegemonik mutlak seperti model monarki absolut atau model dinasti Temenggung yang lebih menegak.
14.3 Kedudukan Baginda lahir daripada pemilihan Undang Yang Empat.
14.4 Undang Yang Empat pula bukan setara secara protokol dengan Baginda, tetapi mereka mempunyai kedudukan substantif yang sangat tinggi sebagai sumber legitimasi adat.
14.5 Maka hubungan sebenar ialah hubungan simbiotik.
14.6 Tanpa Yang di-Pertuan Besar, negeri hilang puncak simbolik dan fungsi eksekutif.
14.7 Tanpa Undang Yang Empat, Yang di-Pertuan Besar hilang akar legitimasi adat.
14.8 Inilah keunikan Negeri Sembilan.
14.9 Ia bukan negeri Temenggung.
14.10 Ia negeri Adat Perpatih.
14.11 Dan dalam Adat Perpatih, kuasa tidak berdiri di atas kepala seorang sahaja. Kuasa bergerak melalui adat, mufakat dan pengiktirafan kolektif.
Rujuk Perlembagaan Negeri Sembilan:
( Sumber: Portal Rasmi Kerajaan Negeri Sembilan https://share.google/WbYBFgAvlNdfZYTuB )